Revisie van een pianoklavier en een pianomechaniek
Een volledige revisie van een piano is niet goedkoop omdat er vele uren werk in zit. Deze fotoreportage geeft een algemene impressie van wat er zoal nodig is bij de revisie van een pianoklavier en een pianomechaniek. Naast de zaken die hier op de foto’s te zien zijn, worden er nog veel meer werkzaamheden tijdens de revisie uitgevoerd, zoals het losstomen van oud vilt, het opbrengen van nieuw leer enz. Het zou te ver voeren om al die details hier in beeld te brengen en te beschrijven.
Pianotoetsen zijn van hout. Voor de tweede wereldoorlog werden de toetsen belegd met ivoor. Net na de tweede wereldoorlog kwam er een nieuw product op de markt ter vervanging van het ivoor. Het nadeel daarvan was dat het snel vergeelde en stuk ging. Tegenwoordig wordt, ook omdat het gebruik van ivoor verboden is, de houten toets belegd met wit kunststof. Als het klavierbelegsel heel lelijk is geworden dan kan het vervangen worden. Het verwijderen van het oude belegsel gebeurt door het te verhitten. Daardoor wordt de lijm zacht en komt het belegsel losser te zitten. Het verwijderen van het belegsel moet voorzichtig gebeuren om beschadigingen aan de houten toets te voorkomen. Op de foto is te zien hoe ik het losgewarmde belegsel voorzichtig verwijder.
Hier is te zien dat al het witte toetsbelegsel is verwijderd. Voor het zwarte gedeelte van de zwarte toetsen werd vroeger gepolitoerd ebbenhout gebruikt. Politoeren is een speciale techniek om oppervlakten zwart te maken. Bij moderne piano’s bestaan de zwarte gedeelten meestal uit kunststof dat op het hout is gelijmd.
Aan de meest linkerkant van het klavier is de eerste toets al met het witte nieuwe belegsel bekleed. Tussen de eerste twee zwarte toetsen zijn nog twee groene voordrukmoesjes te zien. Die zijn van vilt en zitten om ovale stiftjes. De voordrukmoesjes dienen ervoor om het geluid van hout op hout te voorkomen en bepalen ook hoe diep je de toets tijdens het spelen kunt indrukken. Die diepgang wordt op een later moment met papieren moesjes verder op de millimeter fijn afgeregeld. De ovalen stiftjes, waar de moesjes omheen zitten, geleiden de toets. Aan de voorkant van de toetsen is een rood touwtje zichtbaar. Dat is een hulpmiddel om aan te geven hoe hoog de slotbalk (waar het slotje in zit) komt, zodat de toets niet te laag komt te liggen.
Hier zijn alle toetsen van het hele klavier voorzien van nieuw toetsbelegsel.
Op de achterkant van iedere toets zit een verstelbaar klosje dat piloot wordt genoemd. De piloot zorgt er namelijk voor dat, als je de toets indrukt, de onderhamer (zie foto 17) omhoog wordt gestuurd. De bovenkant van de piloot wordt met grafiet ingesmeerd. Na het uitpoetsen van het grafiet ontstaat er een heel glad oppervlak, waardoor tijdens het spelen zo min mogelijk frictie ontstaat tussen de piloot en de onderhamer.
Elke toets wordt op twee plaatsten vastgehouden en geleid door stiftjes (zie ook foto 3). In het midden van de toets is een opening waar de balansstift doorheen komt. Op de foto is te zien hoe deze opening wordt ingevoerd met nieuw kernlaken, nadat het oude er uitgestoomd is. Kernlaken is vilt met een geweven kern en is heel stevig. Zonder het kernlaken in de opening zou je wrijving van hout op metaal krijgen. Dat geleidt niet lekker en geeft een rammelend geluid. Ook de opening voor het stiftje aan de voorkant van de toets wordt ingevoerd met kernlaken.
Als het kernlaken op de juiste plaats is vastgelijmd, wordt het met een kunststof blokje geklemd, waarna het kan drogen.
Dempers zorgen ervoor dat de snaren, als ze tijdens het spelen niet (meer) moeten klinken, afgedempt worden. Om dat te kunnen doen zijn ze voorzien van vilt, dat voor de dempers drie specifieke vormen kan hebben: vlak, keilvormig en keilvormig met een spleet. Op de foto ligt links een keildemper met een spleet en rechts een vlakdemper. Oud vilt wordt hard, met als gevolg dat er geen optimale demping meer plaatsvindt. Nieuw zacht dempervilt geeft dan weer een prachtig resultaat.
De dempers worden tegen de snaren gedrukt met behulp van een veer, de demperveer. De demperveer glijdt over het hout van de demper. Om dat glijden soepel en geluidloos te maken, zit er een rond stukje rood cloth tussen de demperveer en het hout. Cloth is een sterk soort kernlaken (zie tekst bij foto 6).
Als je het rechterpedaal van de piano indrukt, dan komt er een metalen stang tegen de onderkant van de dempers aan, waardoor de dempers van de snaren afgeduwd worden. Om dit geluidloos en soepel te laten verlopen wordt er op de onderkant van de dempers een strookje wit cloth gelijmd.
Hier is te zien hoe nieuw dempervilt op de dempers is gelijmd.
Nadat al het vilt en cloth vervangen is, de veren gepoetst en de bewegende delen soepel zijn gemaakt, worden de dempers weer op de mechaniekbalk gemonteerd.
Dit zijn de dempers vanaf de kant die je zou zien als je aan het pianospelen bent.
Een bovenhamer is dat deel van het pianomechaniek dat tegen de snaar aanslaat. Aan de bovenkant zit een vilten hamerkop. Aan de rechterkant is een stukje hout bekleed met leer, dat het hakje of de contravanger wordt genoemd. Aan het hakje zit het trekbandje. Het trekbandje wordt vastgemaakt aan de onderhamer (zie foto 17) en is de enige vaste verbinding tussen de boven- en de onderhamer. Op de foto is ook een rood stukje vilt te zien, dat als kussentje dient voor de opstoter van de onderhamer. De opstoter stoot tijdens het spelen de bovenhamer richting snaar. Aan de onderkant van de bovenhamer is het bovenhamerkapsel (zie foto 14) te zien, een scharnierpunt van de hamer.
Op de voorgrond liggen alle kapsel van de bovenhamers. Ze zijn van de hamers afgehaald, zodat de scharnierpunten van nieuwe asjes voorzien kunnen worden (zie foto 21). De scharnierpunten zijn op de foto zichtbaar als kleine stipjes aan de onderkant van het hout. Ze zijn gevoerd met kernlaken (zie tekst bij foto 6), waar een verchroomd messing asje doorheen loopt.
Het trekbandje verbindt de onder- met de bovenhamer. Het is een geweven bandje met een rood puntje van leer of kunststof. Het leer wordt op den duur vaak hard en brokkelt af. De oude trekbandjes worden dan verwijderd en de nieuwe op de bovenhamers gelijmd.
Het gedeeltje van de bovenhamer dat tegen de snaren aanslaat wordt de hamerkop genoemd. Het vilt van oude hamerkoppen kan versleten zijn. In sommige gevallen kunnen de koppen geschuurd worden, waardoor een gedeelte van het oude vilt verwijderd wordt. Het kan ook zijn dat de slijtage te groot is en dat de hamerkoppen vervangen moeten worden. De oude koppen worden dan eerst van de hamersteel afgehaald, waarna de nieuw koppen op de hamersteel gelijmd worden. Het lijmen van nieuwe hamerkoppen lijmen is een secuur klusje, omdat de plek waar de hamer op de snaar slaat precies op dezelfde hoogte moet komen als bij de oude hamerkop.
Een onderhamer is de schakel tussen de toets en de bovenhamer (die tegen de snaar slaat). Het onderste gedeelte, het zadel, wordt beplakt met vilt, dat in aanraking komt met de piloot (zie foto 5). Het bovenste gedeelte van de onderhamer wordt de vanger genoemd. De vanger vangt tijdens het spelen het leren hakje van de bovenhamer (zie foto 13) en wordt bekleed met vilt. Het diagonale stukje hout aan de onderhamer wordt de opstoter (zie tekst bij foto 13) genoemd. Onder de opstoter zit een veertje dat ervoor zorgt dat de opstoter tijdens het spelen naar voren komt. Aan de achterkant van de onderhamer zit een klein lepeltje. Dat lepeltje duwt tijdens het spelen de demper van de snaar. Aan de andere kant van de onderhamer zit een metalen gespje waar het trekbandje aan bevestigd zit (zie foto 15). Vlak achter het demperlepeltje zit een kapsel (zie foto 14), dat als scharnierpunt fungeert.
Al het nieuwe vilt moet op maat gesneden worden, zodat het allemaal precies past. Op de foto gaat het om vilt voor de onderhamer.
Het demperlepeltje (zie foto 17) is vaak geoxideerd en moet gepolijst worden. Het wordt na het poetsen heel licht ingesmeerd met talgvet.
De onderhamers zijn hier voorzien van nieuw vangervilt aan de bovenkant en nieuwe vilt op het zadel aan de onderkant.
Alle scharnierpunten in de kapsels (zie foto 14 en foto 17) worden nagekeken en zo nodig voorzien van nieuwe asjes of kernstiftjes. Dit wordt het verkernen genoemd. De kernstiftjes zijn gemaakt van verchroomd messing. Vaak zijn oude kernstiftjes geoxideerd, is de chroomlaag versleten of zijn ze krom. Daardoor speelt de piano zwaar en komen de verschillende onderdelen tijdens het spelen niet meer terug op hun plaats. Als zowel de boven- als de onderhamers zijn verkernd, speelt de piano weer licht en soepel. Het kan ook zijn dat het kernlaken, waarmee de kapsels zijn gevoerd, ingesleten is. Dan komt er te veel speling in het scharnierpunt en komen de hamerkoppen niet meer recht op de snaren. In dat geval moet er een dikker kernstiftje in het scharnierpunt gedaan worden.
Nadat alle onderdelen zijn gereviseerd worden ze weer op de mechaniekbalk gemonteerd. De bovenhamers, de onderhamers en de dempers worden zo goed mogelijk op elkaar afgestemd. De precieze afstemming, het fijne afregelen, gebeurt pas als het mechaniek en het klavier weer zijn teruggeplaatst in de piano. Het afregelen vergt veel tijd en moet op de millimeter nauwkeurig gedaan worden.
Burg. Feithplantsoen 25, 3956 HL Leersum
|
